Dziewanna – właściwości i przeciwwskazania stosowania dziewanny, królowej łąk

Spis treści: 

1. Jakie właściwości lecznicze cenione w fitoterapii posiada dziewanna
2. Jakie składniki aktywne posiada kwiat dziewanny?
3. Dziewanna na kaszel, gardło i przeziębienie
4. Jak przygotować napar z dziewanny?  Jak stosować to zioło?
5. Na co stosować syrop z dziewanny?
6. Dziewanna w kosmetyce. Zastosowanie w kosmetyce i pielęgnacji skóry
7. Czy dziewanna ma właściwości magiczne? Roślina w wierzeniach ludowych i medycynie naturalnej
8. Jakie są przeciwwskazania do stosowania dziewanny? Możliwe skutki uboczne?
9. Jak wyglądają dziewanna wielkokwiatowa i dziewanna drobnokwiatowa?

Dziewanna, a szczególnie kwiat dziewanny, to jedno z tych ziół polnych, które od pokoleń mają stałe zastosowanie. Najczęściej sięga się po nią, gdy dokucza kaszel, ból gardła, chrypka albo pierwsze objawy infekcji sezonowych. Jej najważniejsze właściwości zdrowotne obejmują działanie osłaniające, powlekające, wykrztuśne i przeciwzapalne. Z tego powodu dziewanna tak dobrze kojarzy się z naturalnym wsparciem układu oddechowego.

W praktyce zielarskiej mówi się, że dziewanna potrafi "powlec" gardło. Zawarte w niej śluzy roślinne tworzą delikatną warstwę ochronną na powierzchni błon śluzowych, co pomaga łagodzić drapanie, suchość i dyskomfort. Z kolei saponiny wspierają rozrzedzanie wydzieliny, dzięki czemu łatwiej ją wykrztuszać. Napar z dziewanny, syrop z dziewanny czy mieszanki ziołowe z dodatkiem tej rośliny są chętnie wybierane w sezonie jesienno-zimowym.

Dziewanna należy do rodzaju Verbascum. Surowcem zielarskim jest głównie kwiat dziewanny, czyli Verbasci flos, pozyskiwany m.in. z dziewanny wielkokwiatowej (Verbascum densiflorum), drobnokwiatowej (Verbascum thapsus) i kutnerowatej (Verbascum phlomoides). 

Gatunek rośnie powszechnie w Europie, także w Polsce. Lubi miejsca słoneczne, suche i ciepłe, dlatego często spotyka się ją na łąkach, przydrożach, skarpach, nieużytkach i piaszczystych terenach. To roślina dwuletnia — w pierwszym roku tworzy rozetę liści, a w drugim wysoką łodygę z żółtymi kwiatami. Kwitnie zwykle od czerwca do września.

Jakie właściwości lecznicze cenione w fitoterapii posiada dziewanna

Właściwości dziewanny są szczególnie doceniane przy dolegliwościach związanych z gardłem, kaszlem i układem oddechowym. Zioło ma działanie łagodne, kojące i wspierające. Dobrze sprawdza się wtedy, gdy śluzówki są przesuszone, podrażnione lub osłabione po infekcji. Od lat znana jest jako zioło na układ oddechowy.

Właściwości dziewanny wynikają przede wszystkim z jej bogatego w substancje aktywne składu. Śluzy roślinne odpowiadają za właściwości nawilżające, powlekające i łagodzące. Saponiny wspierają działanie wykrztuśne, a flawonoidy wykazują właściwości przeciwzapalne. W ziołolecznictwie zwraca się uwagę na antyoksydacyjne właściwości dziewanny, które pomagają chronić komórki przed stresem oksydacyjnym.

Literatura zielarska najczęściej wskazuje na właściwości prozdrowotne kwiatu dziewanny, do których należą:

• łagodzenie podrażnień gardła i uczucia suchości,
• wsparcie przy kaszlu suchym oraz mokrym kaszlu,
• ułatwianie wykrztuszania zalegającej wydzieliny,
• działanie powlekające na śluzówkę,
• działanie przeciwzapalne w obrębie gardła i dróg oddechowych,
• delikatne wsparcie organizmu w stanach zapalnych i dolegliwości górnych dróg oddechowych,
• działanie nawilżające i łagodzące przy chrypce,
• wspomaganie naturalnej regeneracji śluzówki.

Jakie składniki aktywne posiada kwiat dziewanny?

Kwiat dziewanny jest najcenniejszą częścią rośliny, pod względem zielarskim, choć przeszłości zastosowanie miał także liść dziewanny. To w kwiecie znajdują się związki aktywne, które wspierające układ oddechowy. Najważniejsze z nich to śluzy roślinne, saponiny, flawonoidy, irydoidy, garbniki oraz niewielkie ilości olejku eterycznego.

Substancje śluzowe są szczególnie ważne przy suchym, męczącym kaszlu. Działają osłaniająco i pomagają koić podrażnienia. Saponiny z kolei, działają rozrzedzająco na wydzieliny i wspierają naturalne oczyszczanie dróg oddechowych.  Flawonoidy i irydoidy oraz inne związki roślinne nadają dziewannie właściwości przeciwutleniające i przeciwzapalne. W tradycyjnym ujęciu mówi się również o jej łagodnych właściwościach dezynfekujących. 

Dziewanna na kaszel, gardło i przeziębienie 

Dziewanna jest jednym z tych ziół, po które najczęściej sięga się przy sezonowych infekcjach. Jej kwiaty pomagają łagodzić podrażnioną śluzówkę przełyku, krtani, uczucie suchości oraz chrypkę.  Dobrze sprawdzają się wtedy, gdy kasłanie jest męczące, a śluzówki potrzebują delikatnego ukojenia.

Napar z dziewanny działa powlekająco i nawilżająco, a obecne w roślinie saponiny wspierają odkrztuszanie nagromadzonej wydzieliny. Koi dyskomfort przy suchym pokasływaniu oraz ułatwia oczyszczanie usuwanie zalegającego śluzu przy kaszlu mokrym.

W domowych mieszankach ziołowych zastosowanie dziewanny warto połączyć z synergistycznie działającym ziołem. Mogą to być ziele tymianku, korzeń prawoślazu, kwiat lipy lub babka lancetowata.

W przypadku poważniejszych chorób aparatu oddechowego, takich jak astma, przewlekłe zapalenie oskrzeli czy długo utrzymujący się kaszel, zastosowanie dziewanny warto skonsultować się z lekarzem. Jeśli  kaszel długo się utrzymuje, nasila się albo towarzyszy mu duszność, gorączka lub silne osłabienie, warto skonsultować się z lekarzem.

Jak przygotować napar z dziewanny?  Jak stosować to zioło? 

Napar z dziewanny to najprostszy sposób, aby wykorzystać właściwości tej rośliny w domowych warunkach. Do przygotowania takiej herbatki najlepiej użyć suszonych kwiatów dobrej jakości. Wystarczy zalać 1–2 łyżeczki surowca gorącą wodą, przykryć i odstawić na około 10–15 minut. 

Po zaparzeniu herbatkę ziołową trzeba dokładnie przecedzić. To ważny krok, ponieważ suszone kwiaty dziewanny mogą zawierać drobne włoski, które u osób wrażliwych mogłyby dodatkowo podrażnić gardło. Najlepiej użyć gęstego sitka, filtra do herbaty albo kawałka jałowej gazy, złożonej kilkukrotnie.

Taki napój można pić małymi łykami, szczególnie wtedy, gdy zależy nam na działaniu nawilżającym i łagodzącym. Dobrze komponuje się z miodem, sokiem malinowym lub odrobiną cytryny, lub innymi surowcami zielarskimi, takimi jak kwiat lipy, korzeń prawoślazu czy babka lancetowata. albo pojawia się wysoka gorączka, należy skonsultować się z lekarzem.

Na co stosować syrop z dziewanny?

Syrop z dziewanny to dobra propozycja dla osób, które lubią wygodne, gotowe i szybkie rozwiązania. Sprawdza się zwłaszcza w sezonie przeziębień, gdy chcemy mieć pod ręką coś łagodnego na chrypkę lub ciągłe pokasływanie. W zależności od receptury syrop może zawierać sam wyciąg z dziewanny albo być połączony z innymi gatunkami roślin wspierającymi układ oddechowy.

Przy wyborze syropu warto zwrócić uwagę na skład. Im prostszy i bardziej roślinny, tym lepiej dla osób, które szukają tradycyjnego, zielarskiego wsparcia. Zawsze należy stosować go zgodnie z zaleceniami producenta, szczególnie w przypadku dzieci, osób przewlekle chorych lub przyjmujących leki.

Dziewanna w kosmetyce. Zastosowanie w kosmetyce i pielęgnacji skóry

Dziewanna w kosmetyce ma nieco delikatniejsze, ale bardzo ciekawe oblicze. Jej kwiaty są cenione za działanie nawilżające, łagodzące i zmiękczające. Dlatego ekstrakty z dziewanny mogą pojawiać się w produktach przeznaczonych do pielęgnacji skóry suchej, wrażliwej, zaczerwienionej lub skłonnej do podrażnień.

Zewnętrznie herbatkę z dziewanny można wykorzystywać jako łagodny tonik, płukankę lub składnik kompresów. W tradycyjnej pielęgnacji stosowano go przy skórze wymagającej ukojenia, a także pomocniczo na drobne podrażnienia czy oparzenia słoneczne. Warto jednak pamiętać, że przy poważniejszych zmianach skórnych, ranach lub silnych reakcjach zapalnych trzeba skonsultować się ze specjalistą.

Zastosowanie w kosmetyce obejmuje również pielęgnację włosów. Dziewanna bywała dawniej wykorzystywana w płukankach do jasnych włosów. Miała ona dodawać miękkości, blasku i słonecznego refleksu włosom. To piękny przykład tego, tradycyjnych receptur ziołowych.

Czy dziewanna ma właściwości magiczne? Roślina w wierzeniach ludowych i medycynie naturalnej

Dziewanna to roślina, która od dawna obecna była nie tylko w medycynie ludowej, ale także w dawnych wierzeniach i obrzędach. Jej wysoka łodyga, jasne, zółte kwiaty i „słoneczny” wygląd sprawiły, że przypisywano jej właściwości magiczne, związane z ochroną, odwagą i oczyszczaniem przestrzeni. W niektórych tradycjach traktowano ją jako roślinę światła, która miała odpędzać to, co ciężkie i nieprzyjazne. 

Szczególne znaczenie miała jej strzelista łodyga. Po wysuszeniu mogła przypominać naturalną pochodnię, dlatego w europejskim folklorze dziewannę kojarzono z ogniem i światłem prowadzącym przez ciemność. W kulturze anglosaskiej dziewanna, czyli mullein, znana była także pod nazwami nawiązującymi do świec i pochodni. Według dawnych wyobrażeń roślina miała rozpraszać mrok, chronić przed lękiem i pomagać w symbolicznej przemianie.

W polskim i słowiańskim kontekście nazwa dziewanna przywołuje również postać Dziewanny — bogini dzikiej przyrody, lasów, łowów, wiosny i wolności. W przekazach łączono ją z naturą nieoswojoną, z tym, co rośnie poza ogrodem i ludzką kontrolą. Dlatego sama roślina mogła być odbierana jako znak dzikości, niezależności i pierwotnej siły przyrody. Jej żółte kwiaty, pojawiające się latem, wpisywały się w symbolikę słońca, płodności i pełni życia.

Dziś do tych opowieści można podejść z uśmiechem i szacunkiem dla dawnych zielarek. Najważniejsze pozostają jednak właściwości lecznicze dziewanny i jej praktyczne zastosowanie. To roślina, która pokazuje, że świat ziół łączy w sobie doświadczenie pokoleń, obserwację natury i nowoczesne badania.

Jakie są przeciwwskazania do stosowania dziewanny? Możliwe skutki uboczne?

Choć dziewanna uchodzi za łagodne zioło, istnieją pewne przeciwwskazania do stosowania. Nie powinny jej stosować osoby uczulone na tę roślinę lub inne składniki preparatu. Ostrożność powinny zachować również osoby z tendencją do alergii, ponieważ nawet naturalne surowce mogą u niektórych wywoływać niepożądane reakcje.

Do możliwych skutków ubocznych należą przede wszystkim reakcje alergiczne, dyskomfort ze strony błon śluzowych lub podrażnienie gardła, jeśli napar nie został dokładnie przecedzony. Dlatego tak ważne jest, aby suszone kwiaty dziewanny przygotowywać starannie i zawsze filtrować przed wypiciem.

Szczególną ostrożność powinny zachować kobiety w ciąży oraz kobiety w okresie karmienia piersią. W takich sytuacjach przed rozpoczęciem stosowania dziewanny najlepiej skonsultować się z lekarzem lub skonsultować się ze specjalistą. Podobnie należy postąpić w przypadku dzieci, osób przewlekle chorych oraz osób przyjmujących na stałe leki.

Jeśli kaszel trwa dłużej niż kilka dni, pojawia się duszność, ból w klatce piersiowej, wysoka gorączka, nasilone objawy infekcji albo podejrzenie poważniejszego stanu zapalnego, nie warto zwlekać z konsultacją medyczną.

Jak wyglądają dziewanna wielkokwiatowa i dziewanna drobnokwiatowa?

To wysoka, okazała roślina, która potrafi dorastać nawet do ponad metra wysokości. Ma prostą, wzniesioną łodygę, miękkie, lekko omszone liście oraz żółte kwiaty zebrane w strzelisty kwiatostan.

Dziewanna wielkokwiatowa wyróżnia się przede wszystkim większymi, intensywnie żółtymi kwiatami, które gęsto osadzają się na wysokiej łodydze. Cała roślina wygląda bardzo dekoracyjnie i dostojnie, dlatego łatwo zauważyć ją na suchych łąkach, skarpach czy przydrożach. To właśnie jej kwiaty są jednym z najczęściej wykorzystywanych surowców zielarskich — zbiera się je delikatnie, najlepiej w słoneczny dzień, a następnie szybko suszy w przewiewnym miejscu.

Dziewanna drobnokwiatowa, jak sama nazwa wskazuje, ma mniejsze kwiaty niż dziewanna wielkokwiatowa. Jej kwiatostan również jest wysoki i smukły, ale sprawia nieco lżejsze, mniej okazałe wrażenie. Roślina ma filcowato owłosione liście i łodygę, dzięki czemu wydaje się srebrzystoszara. W zielarstwie także jest ceniona, ponieważ jej kwiaty zawierają śluzy roślinne, saponiny i flawonoidy wspierające gardło oraz drogi oddechowe.

Inaczej wygląda dziewanna pospolita, która często bywa utożsamiana z dziewanną drobnokwiatową. Jest nieco mniej efektowna niż dziewanna wielkokwiatowa, ale nadal bardzo charakterystyczna. 

Warto pamiętać, że choć dziewanna wygląda pięknie, do zastosowania w lecznictwie i domowych naparach najlepiej wybierać surowiec ze sprawdzonego źródła. Dzięki temu mamy pewność, że kwiat dziewanny jest właściwie zebrany, wysuszony i wolny od zanieczyszczeń.

 

⇒ PRZECZYTAJ: "HERBATA TULSI - WŁAŚCIWOŚCI ŚWIĘTEJ BAZYLII" - ZAPRASZAMY NA BLOGA ZIELARSKIEGO ⇐

 

Bibliografia:

• European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products. (2018). European Union herbal monograph on Verbascum thapsus L., V. densiflorum Bertol. (V. thapsiforme Schrad.) and V. phlomoides L., flos. EMA/HMPC/611537/2016.
• ESCOP. (2014). Verbasci flos — Mullein Flower. European Scientific Cooperative on Phytotherapy.
• Turker, A. U., & Gurel, E. (2005). Common mullein (Verbascum thapsus L.): Recent advances in research. Phytotherapy Research, 19(9), 733–739. 
• Turker, A. U., & Camper, N. D. (2002). Biological activity of common mullein, a medicinal plant. Journal of Ethnopharmacology, 82(2–3), 117–125. 
• Calabrese, G., Zappalà, A., Dolcimascolo, A., Acquaviva, R., Parenti, R., & Malfa, G. A. (2021). Phytochemical Analysis and Anti-Inflammatory and Anti-Osteoarthritic Bioactive Potential of Verbascum thapsus L. (Scrophulariaceae) Leaf Extract Evaluated in Two In Vitro Models of Inflammation and Osteoarthritis. Molecules, 26(17), 5392. 
• Okasha, Y. M., Fathy, F. I., Soliman, F. M., & Fayek, N. M. (2023). The untargeted phytochemical profile of Verbascum thapsus L. with potent antiviral, antibacterial and anticancer activities. South African Journal of Botany, 156, 334–341. 
• Dar, M. A., Bhat, M. F., Hassan, R., Masoodi, M. H., Mir, S. R., & Mohiuddin, R. (2019). Extensive Phytochemistry, Comprehensive Traditional Uses, and Critical Pharmacological Profile of the Great Mullein: Verbascum thapsus L. The Natural Products Journal, 9(3), 158–171. 
• Frezza, C., Bianco, A., Serafini, M., Foddai, S., Salustri, M., Reverberi, M., Gelardi, L., Bonina, A., & Bonina, F. P. (2019). HPLC and NMR analysis of the phenyl-ethanoid glycosides pattern of Verbascum thapsus L. cultivated in the Etnean area. Natural Product Research, 33(9), 1310–1316. 
• European Pharmacopoeia. (2017). Verbasci flos. In European Pharmacopoeia 9.4. Strasbourg: European Directorate for the Quality of Medicines & HealthCare.
• Szafer, W., Kulczyński, S., & Pawłowski, B. (1986). Rośliny polskie: opisy i klucze do oznaczania wszystkich gatunków roślin naczyniowych rosnących w Polsce bądź dziko, bądź też zdziczałych lub częściej hodowanych. Warszawa: PWN.
• Rutkowski, L. (2008). Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
• Gieysztor, A. (2006). Mitologia Słowian. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

 

Autor:

   mgr inż. Beata Widlińska-Wojtasik 

Absolwentka Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie na kierunku Żywienie Człowieka, dietetyk z wieloletnim stażem oraz technik farmaceutyczny 
Opinie i porady autora z zakresu zdrowego odżywiania i fitoterapii:

• N. Tomasiak , M. Świerc „Przez Polskie Góry. Przewodnik Biegacza" wyd. Helion Gliwice, 2016
• https://finanse.wp.pl/szynka-z-puszki-to-skory-i-chemia-6114653062973569a
• https://www.fakt.pl/wydarzenia/polska/szynka-z-puszki-to-skory-i-chemia/8rkpgbl
• Dietetyk w ogólnoeuropejskim projekcie Preventomics: https://preventomics.eu/